L’ÉPOPÉE DU JOURNAL MARMARA D’ISTANBUL

Du Nord de la péninsule Africaine jusqu’au cœur de l’Europe en passant par le Proche et le Moyen-Orient, l’Empire ottoman s’étendait au 19ème siècle sur trois continents du globe. Dès lors, il commença à s’effriter et à se recroqueviller dans la péninsule Anatolienne au 20ème siècle. Après leur victoire sur l’Empire ottoman en 1918, les Occidentaux eurent la main mise sur les régions du Proche Orient ; la Syrie et le Liban furent placés sous mandat français. La Cilicie qui appartenait jadis au Royaume d’Arménie fut cédée à la Turquie par la France en 1938. À cette époque la Turquie était devenue une république.

Déportés et exécutés lors des massacres en 1915, il ne restait des populations arméniennes que quelques rescapés, refugiés en Syrie et au Liban. Terre ancestrale arménienne, la Cilicie allait retomber sous l’occupation turque. Pour sauver les apparences, le gouvernement turc projeta d’organiser un referendum au sein de la population de la Cilicie. Afin de pouvoir gagner la sympathie des Arméniens, le pouvoir chargea un Arménien, Suren ŞAMLIYAN de la propagande en faveur des Turcs. Conscient de la difficulté de sa tâche, Suren ŞAMLIYAN s’adressa au chef spirituel de l’Église Apostolique Arménienne de Cilicie. À cette époque, Monseigneur ASLANYAN, jadis prêtre marié et grand-père de trois garçons, était devenu l’archevêque tutélaire après le décès de son épouse, en gravissant les différents échelons ecclésiastiques. Mgr ASLANYAN ne donna pas suite à la proposition de Suren ŞAMLIYAN pour faire sa propagande lors de ses homélies. Très déçu par ce refus, Suren ŞAMLIYAN en fit part aux autorités turques. Irrité, le pouvoir décida l’élimination de l’archevêque. La nouvelle fut interceptée par un pharmacien arménien, Mihran BURSALYAN qui effectuait son service militaire dans l’armée turque, au grade d’officier. Mihran BURSALYAN avait des liens de parenté avec l’archevêque. Pour sauver ce dernier d’un assassinat programmé, il organisa son évasion vers la Syrie ; ayant caché l’archevêque dans un cercueil, il le fit passer comme un mort à la frontière de la Syrie. Les Turcs recherchèrent en vain l’archevêque, mais ils ne le trouvèrent pas. De toute manière, la Cilicie fut belle et bien offerte à la Turquie.

Cette anecdote fut rapportée dans le cadre des Étudiants de la Cité Universitaire de Paris. À cette époque, un camarade, Noubar MARTAYAN né en Cilicie fit une révélation qui mérite d’être prise en considération puisqu’elle corrobore notre récit. La France a offert la Cilicie aux Turcs en 1938 ; Suren ŞAMLIYAN ayant échoué dans son plan de persuasion de la communauté arménienne de Cilicie voulut se faire acheter auprès des autorités turques. Il créa le journal MARMARA en 1940 et le distribua gratuitement à la population arménienne de Cilicie. Il était bien évident qu’alors un journal arménien édité en Turquie devait faire l’éloge du pouvoir turc, car au moindre écart c’était la fin de l’édition et l’emprisonnement de son directeur. Quelques années plus tard, quand le pouvoir turc fut solidement implanté en Cilicie et que les conditions politiques connurent un répit, l’Archevêque ASLANYAN y reprit ses fonctions ecclésiastiques. Ayant conservé toute sa rancœur à l’égard du religieux, Suren ŞAMLIYAN le combattit sans relâche.

Quand on observe des faits douloureux de cette importance, on est en droit de se révolter ; mais avons-nous le droit de bannir l’homme qui fut utilisé par le pouvoir comme un simple instrument politique ? Quand on se plonge dans le contexte de l’époque, nous nous demandons s’il était possible d’aller à l’encontre d’un État ?

Il était très difficile pour les Arméniens de pouvoir s’exprimer ouvertement en Turquie. Il y eut une presse contestataire arménienne comme NOR OR, puis après sa fermeture avec AYSOR qui fut également interdit par les autorités turques et vit ses directeurs arrêtés ; les geôles turques accueillirent nombres de directeurs de journaux et d’intellectuels arméniens comme Avedis ALEXANIAN , Aram PEHLIVANIAN, Hayg AÇIKGÖZ, Vartan IHMALYAN, Jacques IHMALYAN, entre autres. Un courageux journaliste arménien, Hrant DINK fut sauvagement assassiné, il n’y a pas si longtemps. Ces événements révèlent hélas le vrai visage de la Turquie, qui prétend vouloir bientôt rentrer dans l’Union Européenne.

Nersès ARABIAN
Paris – Mai 2010


ՊՈԼՍՈՅ ՄԱՐՄԱՐԱ ՕՐԱԹԵՐԹԻ ԴԻՒՑԱԶՆԵՐԳՈՒԹԻՒՆԸ
19րդ. դարուն Օսմանեան Կայսրութիւնը անցնելով Միջին ու Մերձաւոր Արևելք՝Ափրիկէի հիւսիսէն մինչև Եւրոպայի կեդրոնը կ'իշխէր Երկրագունտի երեք ցամաքամասերու վրայ: 20րդ. դարուն ան սկսաւ քայքայիլ ու կծկուիլ Փոքր Ասիոյ Անատօլու կոչուած թերակղզիին մէջ: Օսմանեան Կայսրութեան 1918թ. պարտութիւնէն վերջ արևմտեան պետութիւնները տէր դարձած էին Մերձաւոր Արևելքի. Սուրիա - Լիբանան Ֆրանսայի տիրապետութեան տակ կը գտնուէին: 1938թ. անցեալի Հայաստանեան Արքունիի պատկանող Կիլիկիան ֆրանսացիք Թուրքիոյ նուիրեցին, այս վերջինը հանրապետութիւն դարձած էր:

1915թ. Մեծ Եղեռնէն մազապուրծ փրկուած հայեր ապաստան գտծ էին Սուրիոյ ու Լիբանանի մէջ: Հայոց պապենական հողը նկատուած Կիլիկիան Թուրք իշխանութեան գրաւման տակ կը գտնուէր. երևոյթը փրկելու համար Թուրք իշխանաւորները հանրաքուէարկութիւն մը պատրաստած էին և Հայ զանգուածը սիրաշահելու համար Սուրեն Շամլըեանը նշանակած էին որպէս գործակից. Ս. Շամլըեան գիտակից այս ծանր պարտականութեան՝ դիմում կատարեց Հայ կրօնական դասուն որուն պատասխանատուն էր Ասլանեան սրբազան. Սրբազան Ասլանեանի մերժողական պատասխանը յուսահատեց Ս. Շամլըեանը: Երբ թուրք իշխանաւորներ իրազեկ դարցան եղելութեանը ծրագրեցին սպաննել հայ հոգեւորականը. սպանութեան լուրը արձագանք կը գտնէր Թուրք զինուորական շրջանակներու մէջ, այդ ժամանակ Թուրք բանակին մէջ հայ մը Միհրան Պուրսալըեան անունով դեղագործ մը որ իր ծառայութիւնը կը կատարէր որպէս սպայ, լսեց Ասլանեան սրբազանին դէմ պատրաստուած դաւը անմիջապէս գործի լծուեց և սրբազանը դագաղի մը մէջ զետեղեց և որպէս մեռեալ Սուրիա փախցուց: Թուրք իշխանութիւնը ի զուր խուզարկութիւններ կատարեց բայց սրբազանը անգտաելի դարձած էր: Յամենայն դէպս Կիլակիան շէնք շնորհք Թուրքիոյ նուիրուած էր:

Փարիզեան Ուսանողական Ոստանի շրջանակի մէջ Կիլիկիոյ մէջ ծնած Նուպար Մարթաեան երբ լսեց մեր մանրավէպը ան ալ իր կարգին պատմեց այլ դէպք մը որ կու գար զօրացնելու մեր պատմածը: Ս.Շամլըեան իր անյաջող ձեռնարկը սրբագրելու և Թուրք իշխանութեան բարեհաճ կեցուածք մը ցոյց տալու նպատակով 1940թ. Պոլսոյ մէջ կը հիմնէ Մարմարա օրաթերթը: Նոր հայատառ թերթի մը Կիլիկիոյ հայ գաղութին մէջ ցրիօրէն բաժանումը շատ մեծ զարմանք պատճառած էր Նուպար Մարթաեանին: Հայատառ թերթերը միշտ գովասանքով պէտք էին արտայայտուիլ Թուրք իշխանութեան հանդէպ. հակառակ պարագային իշխանութիւնը կրնար փակել թերթերու հրատարակութիւնները ու բանտարկել անոնց պատասխանատու տնօրէնները: Թուրքիոյ մէջ ստեղծուած քաղաքական հանդարտ մթնոլորտէն օգտուելով Ասլանեան սրբազան ետ կը վերադառնայ: Ս. Շամլըեան մտքէն չէր ջնջած այն անյաջող ձեռնարկը որուն հրամայողը Թուրք իշխանութիւնն էր. հետևաբար ան շարունակեց անդադար իր անողոք պայքարը Ասլանեան սրբազանի դէմ:

Երբ կը լսենք նման անբաղձալի դէպքեր իրաւացիօրէն կ'ընդվզինք, բայց կարե՞լի էր համայնքէն դուրս վտարել անհատ մը զոր գործիք դարձած էր տիրող իշխանութեան ձեռքը. այդ շրջանին ո՞վ կրնար հակասել Թուրք իշխանաւորներու որոշումները: Թուրք մամուլը նոյնիսկ չէր կրնար ազատօրէն արտայայտուիլ, ուր մնաց հայ մամուլը:
Պոլսոյ մէջ հրատարակուած ՆՈՐ ՕՐ և ԱՅՍՕՐ թերթերը փակուեցան, տնօրէններ ու այլ մտաւորականներ բանտարկուեցան որոնց կարգին կը գտնուէին Աւետիս Ալիքսանեան, Արամ Փէհլիվանեան, Հայկ Աչըքկէօզ, Վարդան Իհմալեան, Ժագ Իհմալեան և ուրիշներ. անոնք արգելափակուեցան Թուրքիոյ բանտերու կեղտոտ խուցերու մէջ: Երեք տարի առաջ իր յախուռն քաչութեամբ պայքար մղող հայ լրագրող Հրանդ Տինք վայրագօրէն սպաննուեցաւ: Աւաղ բոլոր այս ցաւալի դէպքերը կու գան արտացոլել Թուրքիոյ իսկական դիմագիծը. վերջին տարեշրջանին Թուրք դիւանագիտութեան կատրած ճապուկ ու յարափոփոխ կեցուածքը ի՞նչ ձևով պիտի կարենայ արժեւորել Եւրոպական Միութիւնը երբ Թուրքիա իր մուտքի քննութիւնը լի ու լի չէ կատարած:

Ներսէս ԱՐԱՊԵԱՆ
Փարիզ Մայիս 2010